(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
13.161. అధ్యాయః 161
అథ దానధర్మపర్వ ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రత్యాయుష్యానాయుష్యకారణశుభాశుభకర్మప్రతిపాదనం॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ।

శతాయురుక్తః పురుషః శతవీర్యశ్చి వైదికే।
కస్మాన్ంరియంతే పురుషా బాలా అపి పితామహ॥ 13-161-1(87621)
ఆయుష్మాన్కేన భవతి అల్పాయుర్వాఽపి మానవః।
కేన వా లభతే కీర్తిం కేన వా లభతే శ్రియం॥ 13-161-2(87622)
తపసా బ్రహ్మచర్యేణ జపైర్హోమైస్తథా పరైః।
జన్మనా యది వాఽచారాత్తన్మే బ్రూహి పితామహ॥ 13-161-3(87623)
భీష్మ ఉవాచ। 13-161-4x(7365)
అత్ర తేఽహం ప్రవక్ష్యామి యన్మాం త్వమనుపృచ్ఛసి।
అల్పాయుర్యేన భవతి దీర్ఘాయుర్యేని మానవః॥ 13-161-4(87624)
యేన వా లభతే కీర్తిం యేన వా లభతే శ్రియం।
యథా చ వర్తయన్పురుషః శ్రేయసా సంప్రయుజ్యతే॥ 13-161-5(87625)
ఆచారాల్లభతే హ్యాయురాచారాల్లభతే శ్రియం।
ఆచారాత్కీర్తిమాప్నోతి పురుషః ప్రేత్య చేహ చ॥ 13-161-6(87626)
దురాచారో హి పురుషో నేహాయుర్విందతే మహత్।
త్రసంతి చాస్య భూతాని తథా పరిభవంతి చ॥ 13-161-7(87627)
తస్మాత్కుర్యాదిహాచారం య ఇచ్ఛేద్భూతిమాత్మనః।
అపి పాపశరీరస్య ఆచారో హంత్యలక్షణం॥ 13-161-8(87628)
ఆచారలక్షణో ధర్మః సంతశ్చారిత్రలక్షణాః।
సాధూనాం చ యథావృత్తమేతదాచారలక్షణం॥ 13-161-9(87629)
అప్యదృష్టం శ్రవాదేవ పురుషం ధర్మచారిణం।
స్వాని కర్మాణి కుర్వాణం తం జనాః కుర్వతే ప్రియం॥ 13-161-10(87630)
యే నాస్తికా నిష్క్రియాశ్చ గురుశాస్త్రాతిలంఘినః।
అధర్మజ్ఞా దురాచారాస్తే భవంతి గతాయుషః॥ 13-161-11(87631)
విశీలా భిన్నమర్యాదా నిత్యం సంకీర్ణమైథునాః।
అల్పాయుషో భవంతీహ నరా నిరయగామినః॥ 13-161-12(87632)
సర్వలక్షణహీనోఽపి సముదాచారవాన్నరః।
శ్రద్దధానోఽనసూయుశ్చ శతం వర్షాణి జీవతి॥ 13-161-13(87633)
అక్రోధనః సత్యవాదీ భూతానామవిహింసకః।
అనసూయురజిహ్మశ్చ శతం వర్షాణి జీవతి॥ 13-161-14(87634)
లోష్ఠమర్దీ తృణచ్ఛేదీ నఖఖాదీ చ యో నరః।
నిత్యోచ్ఛిష్టః సంకుసుకో నేహాయుర్విందతే మహత్॥ 13-161-15(87635)
బ్రాహ్మే ముహూర్తే బుధ్యేత ధర్మార్థౌ చానుచింతయేత్।
ఉత్థాయ చోపతిష్ఠేత పూర్వాం సంధ్యాం కృతాంజలిః।
ఏవమేవాపరాం సంధ్యాం సముపాసీత వాగ్యతః॥ 13-161-16(87636)
నేక్షేతాదిత్యముద్యంతం నాస్తం యంతం కదాచన।
నోపసృష్టం న వారిస్థం న మధ్యం నభసో గతం॥ 13-161-17(87637)
ఋషయో నిత్యసంధ్యత్వాద్దీర్ఘమాయురవాప్నువన్॥ 13-161-18(87638)
`సదర్భపాణిస్తత్కుర్వన్వాగ్యతస్తన్మనాః శుచిః।'
తస్మాత్తిష్ఠేత్సదా పూర్వాం పశ్చిమాం చైవ వాగ్యతః॥ 13-161-19(87639)
యే న పూర్వాముపాసంతే ద్విజాః సంధ్యాం న పశ్చిమాం।
సర్వాంస్తాంధార్మికో రాజా శూద్రకర్మాణి కారయేత్॥ 13-161-20(87640)
పరదారా న గంతవ్యాః సర్వవర్ణేషు కర్హిచిత్।
నహీదృశమనాయుష్యం లోకే కించన విద్యతే॥ 13-161-21(87641)
యాదృశం పురుషస్యేహ పరదారోపసేవనం।
తాదృశం విద్యతే కించిదనాయుష్యం నృణామిహ॥ 13-161-22(87642)
యావంతో రోమకూపాః స్యుః స్త్రీణాం గాత్రేషు నిర్మితాః।
తావద్వర్షసహస్రాణి నరకం పర్యుపాసతే॥ 13-161-23(87643)
మైత్రం ప్రసాధనం స్నానమంజనం దంతధావనం।
పూర్వాహ్ణ ఏవ కుర్వీత దేవతానాం చ పూజనం॥ 13-161-24(87644)
పురీషమూత్రే నోదీక్షేన్నాధితిష్ఠేత్కదాచన।
నాతికల్యం నాతిసాయం న చ మధ్యందినే స్థితే।
నాజ్ఞాతైః సహ గచ్ఛేత నైకో న వృషలైః సహ॥ 13-161-25(87645)
పంథా దేయో బ్రాహ్మణాయ గోభ్యో రాజభ్య ఏవ చ।
వృద్ధాయ భారతప్తాయ గర్భిణ్యై దుర్బలాయ చ॥ 13-161-26(87646)
ప్రదక్షిణం చ కుర్వీత పరిజ్ఞాతాన్వనస్పతీన్।
చతుష్పదాన్మంగలాంశ్చ మాన్యాన్వృద్ధాంద్విజానపి॥ 13-161-27(87647)
మధ్యందినే నిశాకాలే అర్ధరాత్రే చ సర్వదా।
చతుష్పథం న సేవేత ఉభే సంధ్యే తథైవ చ॥ 13-161-28(87648)
ఉపానహౌ న వస్త్రం చ ధృతమన్యైర్న ధారయేత్।
బ్రహ్మచారీ చ నిత్యం స్యాత్పాదం పాదేన నాక్రమేత్॥ 13-161-29(87649)
అమావాస్యాం పౌర్ణమాస్యాం చతుర్దశ్యాం చ జన్మని।
అష్టంయామథ ద్వాదశ్యాం బ్రహ్మచారీ సదా భవేత్॥ 13-161-30(87650)
వృథా మాంసం న ఖాదేని పృష్ఠమాంసం తథైవ చ।
ఆక్రోశం పరివాదం చ పైశున్యం చ వివర్జయేత్॥ 13-161-31(87651)
నారుంతుదః స్యాన్న నృశంసవాదీ
న హీనతో వరమభ్యాదదీత।
యయాఽస్య వాచా పర ఉద్విజేత
న తాం వదేద్రుశతీం పాపలోక్యాం॥ 13-161-32(87652)
అతివాదబాణా ముఖతో నిఃసరంతి
యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని।
పరస్య వా మర్మసు యే పతంతి
తాన్పండితో నావసృజేత్పరేషు॥ 13-161-33(87653)
సంరోహత్యగ్నినా దగ్ధం వనం పరశునా హతం।
వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహతి వాక్క్షతం॥ 13-161-34(87654)
కర్ణినాలీకనారాచాన్నిర్హరంతి శరీరతః।
వాక్శల్యస్తు న నిర్హర్తుం శక్యో హృదిశయో హి సః॥ 13-161-35(87655)
హీనాంగానతిరిక్తాంగాన్విద్యాహీనాన్వయోధికాన్।
రూపద్రవిణహీనాంశ్చ సత్యహీనాంశ్చ నాక్షిపేత్॥ 13-161-36(87656)
నాస్తిక్యం వేదనిందాం చ పరనిందాం చ కుత్సనం।
ద్వేషస్తంభాభిమానం చ తైక్ష్ణ్యం చ పరివర్జయేత్॥ 13-161-37(87657)
పరస్య దండం నోద్యచ్ఛేత్క్రుద్ధో నైనం నిపాతయేత్।
అన్యత్రి పుత్రాచ్ఛిష్యాచ్చ శిక్షార్థం తాడనం స్మృతం॥ 13-161-38(87658)
న బ్రాహ్ంణాన్పరివదేన్నక్షత్రాణి న నిర్దిశేత్।
తిథిం పక్షస్య న బ్రూయాత్తథాఽస్యాయుర్న రిష్యతే॥ 13-161-39(87659)
`అమావాస్యామృతే నిత్యం దంతధావనమాచరేత్।
ఇతిహాసపురాణాని దానం వేదం చ నిత్యశః।
గాయత్రీమననం నిత్యం కుర్యాత్సంధ్యాం సమాహితః॥' 13-161-40(87660)
కృత్వా మూత్రపురీషే తు రథ్యామాక్రంయ వా పునః।
పాదప్రక్షాలనం కుర్యాత్స్వాధ్యాయే భోజనే తథా॥ 13-161-41(87661)
త్రీణి దేవాః పవిత్రాణి బ్రాహ్మణానామకల్పయన్।
అదృష్టమద్భిర్నిర్ణిక్తం యచ్చ వాచా ప్రశస్యతే॥ 13-161-42(87662)
యావకం కృసరం మాంసం శష్కులీం పాయసం తథా।
ఆత్మార్థంతం న ప్రకర్తవ్యం దేవార్థం తు ప్రకల్పయేత్॥ 13-161-43(87663)
నిత్యమగ్నిం పరిచరేద్భిక్షాం దద్యాచ్చ నిత్యదా।
దంతకాష్ఠే చ సంధ్యాయాం మలోత్సర్గే చ మౌనగః॥ 13-161-44(87664)
న చాభ్యుదితసాయీ స్యాత్ప్రాయశ్చిత్తీ తథా భవేత్।
మాతాపితరముత్థాయ పూర్వమేవాభివాదయేత్।
ఆచార్యమథవాఽప్యంతం తథాఽఽయుర్విదంతే మహత్॥ 13-161-45(87665)
వర్జయేద్దంతకాష్ఠాని వర్జనీయాని నిత్యశః।
భక్షయేచ్ఛాస్త్రదృష్టాని పర్వస్వపి వివర్జయేత్।
ఉదఙ్ముఖశ్చ సతతం శౌచం కుర్యాత్సమాహితః॥ 13-161-46(87666)
అకృత్వా దేవపూజాం చ నాచరేద్దంతధావనం।
అకృత్వా దేవపూజాం చ నాన్యం గచ్ఛేత్కదాచన।
అన్యత్ర తు గురుం వృద్ధం ధార్మికం వా విచక్షణం॥ 13-161-47(87667)
అవలోక్యో న చాదర్శో మలినో బుద్ధిమత్తరైః।
న చాజ్ఞాతాం స్త్రియం గచ్ఛేద్గర్భిణీం వా కదాచన॥ 13-161-48(87668)
దారసంగ్రహణాత్పూర్వం నాచరేన్మైథునం బుధః।
అన్యథా త్వవకీర్ణః స్యాత్ప్రాయశ్చిత్తం సదాఽఽచరేత్॥ 13-161-49(87669)
నీదీక్షేత్పరదారాంశ్చ రహస్యేకాసనో భవేత్।
ఇంద్రియాణి సదా యచ్ఛేత్స్వగ్నే శుద్ధమనా భవేత్॥ 13-161-50(87670)
ఉదక్శిరా న స్వపేత తథా ప్రత్యక్శిరా న చ।
ప్రాక్శిరాస్తు స్వపేద్విద్వాంస్తథా వై దక్షిణాశిరాః॥ 13-161-51(87671)
న భగ్నే నావశీర్ణో చ శయనే ప్రస్వపీత చ।
నాంతర్ధానేన సంయుక్తే న చ తిర్యక్కదాచన॥ 13-161-52(87672)
న చాపి గచ్ఛేత్కార్యేణ సమయాద్వాఽపి నాస్తికైః।
ఆసనం తు పదాఽఽకృష్య న ప్రసజ్జేత్తథా నరః॥ 13-161-53(87673)
న నగ్నః కర్హిచిత్స్నాయాన్న నిశాయాం కదాచన।
స్నాత్వా చ నావమృజ్యేత గాత్రాణి సువిచక్షణః।
న నిశాయాం పునః స్నాయాదాపద్యగ్నిద్విజాంతికే॥ 13-161-54(87674)
న చానులింపేదస్నాత్వా వాసశ్చాపి న నిర్ధునేత్।
ఆర్ద్ర ఏవ తు వాసాంసి నిత్యం సేవేత మానవః॥ 13-161-55(87675)
స్రజశ్చ నావకృష్యేత న బహిర్ధారయీత చ।
ఉదక్యయా చ సంభాషాం న కుర్వీత కదాచన॥ 13-161-56(87676)
నోత్సృజేత పురిషం చ క్షేత్రే మార్గస్య చాంతికే।
ఉభే మూత్రపురీషే తు నాప్సు కుర్యాత్కదాచన॥ 13-161-57(87677)
దేవాలయేఽథ గోవృందే చైత్యే సస్యేషు విశ్రమే।
భోక్ష్యం భుక్త్వా క్షుతేఽధ్వానం గత్వా మూత్రపురీషయోః।
ద్విరాచామేద్యథాన్యాయం హృద్గతం తు పిబన్నపః॥ 13-161-58(87678)
అన్నం బుభుక్షమాణస్తు త్రిముఖేన స్పృశేదపః।
భుక్త్వా చాన్నం తథైవ త్రిర్ద్విః పునః పరిమార్జయేత్॥ 13-161-59(87679)
ప్రాఙ్ముఖో నిత్యమశ్నీయాద్వాగ్యతోఽన్నమకుత్సయన్।
ప్రస్కందయేచ్చ మనసా భుక్త్వా చాగ్నిముపస్పృశేత్॥ 13-161-60(87680)
ఆయుష్యం ప్రాఙ్ముఖో భుంక్తే యశస్యం దక్షిణాముఖః।
ధన్యం పశ్చాన్ముఖో భుంక్త ఋతం భుంక్త ఉదఙ్ముఖః॥ 13-161-61(87681)
`అగ్రాసనో జితక్రోధో బాలపూర్వస్త్వలంకృతః।
ఘృతాహుతివిశుద్ధాన్నం హుతాగ్నిశ్చ క్షిపన్గ్రసేత్॥' 13-161-62(87682)
అగ్నిమాలభ్య తోయేన సర్వాన్ప్రాణానుపస్పృశేత్।
గాత్రాణి చైవ సర్వాణి నాభిం పాణితలే తథా॥ 13-161-63(87683)
నాధితిష్ఠేత్తుషం జాతు కేశభస్మకపాలికాః।
అన్యస్య చాప్యవస్నాతం దూరతః పరివర్జయేత్॥ 13-161-64(87684)
శాంతిహోమాంశ్చ కుర్వీత సావిత్రాణి చ ధారయేత్।
నిషష్ణశ్చాపి ఖాదేన న తు గచ్ఛన్కదాచన॥ 13-161-65(87685)
మూత్రం నోత్తిష్ఠతా కార్యం న భస్మని న గోవ్రజే।
ఆర్ద్రపాదస్తు భుంజీత నార్ద్రపాదస్తు సంవిశేత్॥ 13-161-66(87686)
ఆర్ద్రపాదస్తు భుంజానో వర్షాణాం జీవతే శతం।
త్రీణి తేజాంసి నోచ్ఛిష్ట ఆలభేత కదాచన।
అగ్నిం గాం బ్రాహ్మణం చైవ తతా హ్యాయుర్న రిష్యతే॥ 13-161-67(87687)
త్రీణి జ్యోతీంషి నోచ్ఛిష్ట ఉదీక్షేత కదాచన।
సూర్యాచంద్రమసౌ చైవ నక్షత్రాణి చ సర్వశః॥ 13-161-68(87688)
ఊర్ధ్వం ప్రాణా హ్యుత్క్రమంతి యూనః స్థవిర ఆగతే।
ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యాం పునస్తాన్ప్రతిపద్యతే॥ 13-161-69(87689)
అభివాదయీత వృద్ధాంశ్చ దద్యాచ్చైవాసనం స్వయం।
కృతాంజలిరుపాసీత గచ్ఛంతం పృష్ఠతోఽన్వియాత్॥ 13-161-70(87690)
న చాసీతాసనే భిన్నే భిన్నకాంస్యం చ వర్జయేత్।
నైకవస్త్రేణ భోక్తవ్యం న నగ్నః స్నాతుమర్హతి॥ 13-161-71(87691)
స్పప్తవ్యం నైవ నగ్నేన న చోచ్ఛిష్టోపి సంవిశేత్।
ఉచ్ఛిష్టో న స్పృశేచ్ఛీర్షం సర్వే ప్రాణాస్తదాశ్రయాః॥ 13-161-72(87692)
కేశగ్రహం ప్రహారాంశ్చ సిరస్యేతాన్వివర్జయేత్।
న సంహాతాభ్యాం పాణిభ్యాం కండూయేదాత్మనః శిరః।
న చాభీక్ష్ణం శిరఃస్నాయాత్తథా స్యాయుర్న రిష్యతే॥ 13-161-73(87693)
శిరఃస్నాతస్తు తైలైశ్చ నాంగం కించిదపి స్పృశేత్।
తిలపిష్టం న చాశ్నీయాద్గతసర్వరసం తథా॥ 13-161-74(87694)
నాధ్యాపయేత్తథోచ్ఛిష్టో నాధీయీత కదాచన।
వాతే చ పూతిగంధే చ మనసాఽపి న చింతయేత్॥ 13-161-75(87695)
అత్ర గాథా యమోద్గీతాః కీర్తయంతి పురావిదః।
ఆయురస్య నికృంతామి ప్రజ్ఞామస్యాదదే తథా॥ 13-161-76(87696)
ఉచ్ఛిష్టో యః ప్రాద్రవతి స్వాధ్యాయం చాధిగచ్ఛతి।
యశ్చానధ్యాయకాలేఽపి మోహాదభ్యస్యతి ద్విజః॥ 13-161-77(87697)
తస్య వేదః ప్రణశ్యేత ఆయుశ్చి పరిహీయతే।
తస్మాద్యుక్తో హ్యనధ్యాయే నాధీయీత కదాచన॥ 13-161-78(87698)
ప్రత్యాదిత్యం ప్రత్యనలం ప్రతిగాం చ ప్రతిద్విజాన్।
యే మేహంతి చ పంథానం తే భవంతి గతాయుషః॥ 13-161-79(87699)
ఉభే మూత్రపురీషే తు దివా కుర్యాదుదఙ్ముఖః।
దక్షిణాభిముఖో రాత్రౌ తథా హన్యుర్న రిష్యతే॥ 13-161-80(87700)
త్రీన్కృశాన్నావజానీయాద్దీర్ఘమాయుర్జిజీవిషు।
బ్రాహ్మణం క్షత్రియం సర్పం సర్వే హ్యాశీవిషాస్త్రయః॥ 13-161-81(87701)
దహత్యాశీవిషః క్రుద్ధో యావత్పశ్యతి చక్షుషా।
క్షత్రియోపి దహేత్క్రుద్ధో యావత్స్పృశతి తేజసా॥ 13-161-82(87702)
బ్రాహ్ంణిస్తు కులం హన్యాద్ధ్యానేనావేక్షితేన చ।
తస్మాదేతత్త్రయం యత్నాదుపసేవేత పండితః॥ 13-161-83(87703)
గురుణా వైరనిర్బంధో న కర్తవ్యః కదాచన।
అనుమాన్యః ప్రసాద్యశ్చ గురుః క్రుద్ధో యుదిష్ఠిర॥ 13-161-84(87704)
సంయఙ్మిథ్యాప్రవృత్తేఽపి వర్తితవ్యం గురావిహ।
గురునిందా దహత్యాయుర్మనుష్యాణాం న సంశయః॥ 13-161-85(87705)
దూరాదావసథాన్మూత్రం దూరాత్పాదావసేచనం।
ఉచ్ఛిష్టోత్సర్జనం చైవ దూరే కార్యం హితైషిణా॥ 13-161-86(87706)
రక్తమాల్యం న ధార్యం స్యాచ్ఛుక్లం ధార్యం తు పండితైః।
వర్జయిత్వా తు కమలం తథా కువలయం ప్రభో॥ 13-161-87(87707)
రక్తం శిరసి ధార్యం తు తథా వానేయమిత్యపి।
కాంచనీయాఽపి మాలా యా న సా దుష్యతి కర్హిచిత్॥ 13-161-88(87708)
స్నాతస్య వర్ణకం నిత్యమార్ద్రం దద్యాద్విశాంపతే॥ 13-161-89(87709)
విపర్యయం న కుర్వీత వాససో బుద్ధిమాన్నరః।
తథా నాన్యధృతం ధార్యం న చాతివికృతం తథా॥ 13-161-90(87710)
అన్యదేవ భవేద్వాసః శయనీయే నరోత్తమ।
అన్యద్రథ్యాసు దేవానామర్చాయామన్యదేవ హి॥ 13-161-91(87711)
ప్రియంగుచందనాభ్యాం చ బిల్వేన స్థగరేణ చ।
పృథగేవానులింపేత కేసరేణ చ బుద్ధిమాన్॥ 13-161-92(87712)
ఉపవాసం చ కుర్వీత స్నాతః శుచిరలంకృతః।
`నోపవాసం వృథా కుర్యాద్ధనం నాపహరేదిహ॥' 13-161-93(87713)
పర్వకాలేషు సర్వేషు బ్రహ్మచారీ సదా భవేత్।
సమానమేకపాత్రే తు భుంజేన్నాన్నం జనేశ్వర॥ 13-161-94(87714)
నావలీఢమవజ్ఞాతమాఘ్రాతుం భక్షయేదపి।
తథా నోద్ధృతసారాణి ప్రేక్షతామప్రదాయ చ॥ 13-161-95(87715)
నాసంనివిష్టో మేధావీ నాశుచిర్ని చ సత్యు చ।
ప్రతిషిద్ధాన్నం ధర్మేషు భక్ష్యాన్భుంజీత పృష్ఠతః॥ 13-161-96(87716)
పిప్పలం చ వటం చైవ శణశాకం తథైవ చ।
ఉదుంబరం న ఖాదేశ్చ భవార్థీ పురుషో నృప॥ 13-161-97(87717)
ఆజం గవ్యం చ యన్మాంసం మాయూరం చైవ వర్జయేత్।
వర్జయేచ్ఛుష్కమాంసం చ తథా పర్యుషితం చ యత్॥ 13-161-98(87718)
న పాణౌ లవణం విద్వాన్ప్రాశ్నీయాన్న చ రాత్రిషు।
దధిసక్తూన్న దోషాయాం పిబేన్మధు చ నిత్యశః॥ 13-161-99(87719)
సాయం ప్రాతశ్చ భుంజీత నాంతరాలే సమాహితః।
వాలేన తు న భుంజీత పరశ్రాద్ధం తథైవ చ॥ 13-161-100(87720)
వాగ్యతో నైకవస్త్రశ్చ నాసంవిష్టః కదాచన।
భూమౌ సదైవ నాశ్నీయాన్నాశౌచం న చ శబ్దవత్॥ 13-161-101(87721)
తోయపూర్వం ప్రదాయాన్నమతిథిభ్యో విశాంపతే।
పశ్చాద్భుంజీత మేధావీ న చాప్యన్యమనా నరః॥ 13-161-102(87722)
సమానమేకపంక్త్యాం తు భోజ్యమన్నం నరేశ్వర।
విషం హాలాహలం భుంక్తే యోఽప్రదాయ సుహృజ్జనే॥ 13-161-103(87723)
పానీయం పాయసం సక్తూందధి సర్పిర్మధూన్యపి।
నిరస్య శేషమన్యేషాం న ప్రదేయం తు కస్యచిత్॥ 13-161-104(87724)
భుంజానో మనుజవ్యాఘ్ర నైవ శంకాం సమాచరేత్।
దధి చాప్యను పానం వై న కర్తవ్యం భవార్థినా॥ 13-161-105(87725)
ఆచంయ చైవ హస్తేని పరిస్రావ్య తథోదకం।
అంగుష్ఠం చరణస్యాథ దక్షిణస్యావసేచయేత్॥ 13-161-106(87726)
పాణిం మూర్ధ్ని సమాధాయ స్పృష్ట్వా చాగ్నిం సమాహితః।
జ్ఞాతిశ్రైష్ఠ్యమవాప్నోతి ప్రయోగకుశలో నరః॥ 13-161-107(87727)
అద్భిః ప్రాణాన్సమాలభ్య నాభిం పాణితలే తథా।
స్పృశంశ్చైవ ప్రతిష్ఠేత న చాప్యార్ద్రేణ పాణినా॥ 13-161-108(87728)
అంగుష్ఠమూలస్య తలే బ్రాహ్మం తీర్తముదాహృతం।
కనిష్ఠికాయాః పశ్చాత్తు దేవతీర్థమిహోచ్యతే॥ 13-161-109(87729)
అంగుష్ఠస్య చ యన్మధ్యం ప్రదేశిన్యాశ్చ భారత।
తేన పిత్ర్యాణి కుర్వీత స్పృష్ట్వాఽఽపో న్యాయతః సదా॥ 13-161-110(87730)
పరాపవాదం న బ్రూయాన్నాప్రియం చ కదాచన।
న మన్యుః కశ్చిదుత్పాద్యః పురుషేణి భవార్థినా॥ 13-161-111(87731)
ఏతితైస్తు కథాం నేచ్ఛేద్దర్శనం చ వివర్జయేత్।
సంసర్గం చ న గచ్ఛేత తథాఽఽయుర్విందతే మహత్॥ 13-161-112(87732)
న దివా మైథునం గచ్ఛేన్న కన్యాం న చ బంధకీం।
న చాస్నాతాం స్త్రియం గచ్ఛేత్తథాఽఽయుర్విందతే మహత్॥ 13-161-113(87733)
స్వేస్వే తీర్థే సమాచంయ కార్యే సముపకల్పితే।
త్రిః పీత్వాఽఽపో ద్విః ప్రమృజ్య కృతశౌచో భవేన్నరః॥ 13-161-114(87734)
ఇంద్రియాణి సకృత్స్పృశ్య త్రిరభ్యుక్ష్య చ మానవః।
కుర్వీత పిత్ర్యం దైవం చ వేదదృష్టేన కర్మణా॥ 13-161-115(87735)
బ్రాహ్మణార్థే చ యచ్ఛౌచం తచ్చ మే శృణు కౌరవ।
ప్రవృత్తం చాహితం చోక్త్వా బహుభోజనవత్తదా॥ 13-161-116(87736)
సర్వశౌచేషు బ్రాహ్మేణ తీర్థేన సముపస్పృశేత్।
నిష్ఠీవ్య తు తథా క్షుత్వా స్పృశ్యాపో హి శుచిర్భవేత్॥ 13-161-117(87737)
నిష్ఠివనే మైథునే చ క్షుతే అక్ష్యావిమేచనే।
ఉదక్యా దర్శనే తద్వన్నగ్నస్యాచమనం స్మృతం।
స్పృశేత్కర్ణం సప్రణవం సూర్యమీక్షేత్సదా తదా॥ 13-161-118(87738)
వృద్ధో జ్ఞాతిస్తథా మిత్రమనాథా చ స్వసా గురుః।
కులీనః పండిత ఇతి రక్ష్యా నిఃస్వః స్వశక్తితః।
గృహే వాసయితవ్యాస్తే ధన్యమాయుష్యమేవ చ॥ 13-161-119(87739)
గృహే పారావతా ధార్యాః శుకాశ్చ సహశారికాః।
`దేవతాప్రతిమాఽఽదర్శశ్చందనాః పుష్పవల్లికాః॥ 13-161-120(87740)
శుద్ధం జలం సువర్ణం చ రజతం గృహమంగలం।'
గృహేష్వేతే న పాపాయ యథా వై తైలపాయికాః॥ 13-161-121(87741)
ఉద్దీపకాశ్చ గృధ్రాస్చ కపోతా భ్రమరాస్తథా।
నివిశేయుర్యదా తత్ర శాంతిమేవ తదాఽఽచరేత్॥ 13-161-122(87742)
అమంగల్యః సతాం శాపస్తథాఽఽక్రోశో మహాత్మనాం।
మహాత్మనోతిగుహ్యాని న వక్తవ్యాని కర్హిచిత్। 13-161-123(87743)
అగంయాశ్చ న గచ్ఛేత రాజ్ఞః పత్నీం సఖీస్తథా।
వైద్యానాం బాలవృద్ధానాం భృత్యానాం చ యుధిష్ఠిర 13-161-124(87744)
బంధూనాం బ్రాహ్మణానాం చ తథా శారణికస్య చ।
సంబంధినాం చ రాజేంద్ర తథాఽఽయుర్విందతే మహత్॥ 13-161-125(87745)
బ్రాహ్మణస్తపతిభ్యాం చ నిర్మితం యన్నివేశనం।
తదా వసేత్సదా ప్రాజ్ఞో భవార్థీ మనుజేశ్వర॥ 13-161-126(87746)
సంధ్యాయాం న స్వపేద్రాజన్విద్యాం న చ సమాచరేత్।
న భుంజీత చ మేధావీ తథాఽఽయుర్విందతే మహత్॥ 13-161-127(87747)
నక్తం న కుర్యాత్పిత్ర్యాణి నక్తం చైవ ప్రసాధనం।
పానీయస్య క్రియా నక్తం న కార్యా భూతిమిచ్ఛతా॥ 13-161-128(87748)
వర్జనీయాశ్చైవ నిత్యం సక్తవో నిశి భారత।
శేషాణి చావదాతాని పానీయం చాపి భోజనే॥ 13-161-129(87749)
సౌహిత్యం న చ కర్తవ్యం రాత్రౌ న చ సమాచరేత్।
`న భుక్త్వా మైథునం గచ్ఛేన్న ధావేన్నాతిహాసకం।'
ద్విజచ్ఛేదం న కుర్వీత భుక్త్వా న చ సమాచరేత్॥ 13-161-130(87750)
మహాకులే ప్రసూతాం చ ప్రశస్తాం లక్షణైస్తథా।
వయసాఽవరాం సునక్షత్రాం కన్యామావోఢుమర్హతి॥ 13-161-131(87751)
అపత్యముత్పాద్య తతః ప్రతిష్ఠాప్య కులం తథా।
పుత్రాః ప్రదేయా జాతేషు కులధర్మేషు భారత॥ 13-161-132(87752)
కన్యా చోత్పాద్య దాతవ్యా కులపుత్రాయ ధీమతే।
పుత్రా నివేశ్యాశ్చ కులాద్భృత్యా లభ్యాశ్చ భారత॥ 13-161-133(87753)
శిరఃస్నాతోథ కుర్వీత దైవం పిత్ర్యమథాపి చ॥ 13-161-134(87754)
`తైలం జన్మదినేఽష్టంయాం చతుర్దశ్యాం చ పర్వసు।'
నక్షత్రే న చ కుర్వీత యస్మింజాతో భవేన్నరః।
న ప్రోష్ఠపదయోః కార్యం తథాఽఽగ్నేయే చ భారత॥ 13-161-135(87755)
దారుణేషు చ సర్వేషు ప్రత్యరిం చ వివర్జయేత్।
జ్యోతిషే యాని చోక్తాని తాని సర్వాణి వర్జయేత్॥ 13-161-136(87756)
ప్రాఙ్ముఖః శ్మశ్రుకర్మాణి కారయేత్సుసమాహితః।
ఉదఙ్ముఖో వా రాజేంద్ర తథాఽఽయుర్విందతే మహత్॥ 13-161-137(87757)
`సాముద్రేణాంయసా స్నానం క్షౌరం శ్రాద్ధేషు భోజనం।
అంతర్వత్నీపతిః కుర్వన్న పుత్రఫలమశ్నుతే॥ 13-161-138(87758)
సతాం గురూణాం వృద్ధానాం కులస్త్రీణాం విశేషతః।'
పరివాదం న చ బ్రూయాత్పరేషామాత్మనస్తథా।
పరివాదో హ్యధర్మాయ ప్రోచ్యతే భరతర్షభ॥ 13-161-139(87759)
వర్జయేద్వ్యంగినీం నారీం తథా కన్యాం నరోత్తమ।
సమార్షాం వ్యంగికాం శ్చైవ మాతుః సకులజాం తథా॥ 13-161-140(87760)
వృద్ధాం ప్రవ్రజితాం చైవ తథైవ చ పతివ్రతాం।
తథా నికృష్టవర్ణా చ వర్ణోత్కృష్టాం చ వర్జయేత్। 13-161-141(87761)
అయోనిం చ వియోనిం చ న గచ్ఛేత విచక్షణః।
పింగలాం కుష్ఠినీం నారీం న త్వముద్వోఢుమర్హసి॥ 13-161-142(87762)
అపస్మారికులే జాతాం నిహీనాం చాపి వర్జయేత్।
శ్విత్రిణాం చ కులే జాతాం క్షయిణాం మనుజేశ్వర॥ 13-161-143(87763)
`సురోమశామతిస్థూలాం కన్యాం మాతృపితృస్థితాం।
అలజ్జాం భ్రాతృజాం తుష్టాం వర్జయేద్రక్తకేశినీం॥' 13-161-144(87764)
లక్షణైరన్వితా యా చ ప్రశస్తా యా చ లక్షణైః।
మనోజ్ఞాం దర్శనీయాం చ తాం భవాన్వోఢుమర్హతి॥ 13-161-145(87765)
మహాకులే నివేష్టవ్యం సదృశే వా యుధిష్ఠిర।
అవరా పతితా చైవ న గ్రాహ్యా భూతిమిచ్ఛతా॥ 13-161-146(87766)
అగ్నీనుత్పాద్య యత్నేన క్రియాః సువిహితాశ్చ యాః।
వేదే చ బ్రాహ్మణైః ప్రోక్తాస్తాశ్చ సర్వాః సమాచరేత్॥ 13-161-147(87767)
న చేర్ష్యా స్త్రీషు కర్తవ్యా రక్ష్యా దారాశ్చ సర్వశః।
అనాయుష్యా భవేదీర్ష్యా తస్మాదీర్ష్యాం వివర్జయేత్॥ 13-161-148(87768)
అనాయుష్యం దివా స్వప్నం తథాఽభ్యుదితశాయితా।
ప్రాతర్నిశాయాం చ తథా యే చోచ్ఛిష్టా భవంతి చ॥ 13-161-149(87769)
పారదార్యమనాయుష్యం నాపితోచ్ఛిష్టతా తథా।
యత్నతో వై న కర్తవ్యమత్యాశశ్చైవ భారత॥ 13-161-150(87770)
సంధ్యాం న భుంజ్యాన్న స్నాయేన్న పురీషం సముత్సృజేత్।
ప్రయతశ్చ భవేత్తస్యాం న చ కించిత్సమాచరేత్॥ 13-161-151(87771)
బ్రాహ్మణాన్పూజయేచ్చాపి తథా స్నాత్వా నరాధిప।
దేవాంశ్చ ప్రణమేత్స్నాతో గురూంశ్చాప్యభివాదయేత్॥ 13-161-152(87772)
అనిమంత్రితో న గచ్ఛేత యజ్ఞం గచ్ఛేత దర్శకః।
అనర్చితే హ్యనాయుష్యం గమనం తత్ర భారత॥ 13-161-153(87773)
న చైకేన పరివ్రజ్యం న గంతవ్యం తథా నిశి।
`నానాపది పరస్యాన్నమనిమంత్రితమాహరేత్॥ 13-161-154(87774)
ఏకోద్దిష్టం న భుంజీత ప్రథమం తు విశేషతః।
సపిండీకరణం వర్జ్యం సవిధానం చ మాసికం॥ 13-161-155(87775)
అనాగతాయాం సంధ్యాయాం పశ్చిమాయాం గృహే వసేత్॥ 13-161-156(87776)
మాతుః పితుర్గురూణాం చ కార్యమేవానుశాసనం।
హితం చాప్యహితం చాపి న విచార్యం నరర్షభ॥ 13-161-157(87777)
`క్షత్రియస్తు విశేషేణ ధనుర్వేదం సమభ్యసేత్।'
ధనుర్వేదే చ వేదే చ యత్నః కార్యో నారాధిప॥ 13-161-158(87778)
హస్తిపృష్ఠేఽశ్వపృష్ఠే చ రథచర్యాసు చైవ హ।
యత్నవాన్భవ రాజేంద్ర యత్నవాన్సువమేధతే॥ 13-161-159(87779)
అప్రధృష్యశ్చ శత్రూమాం భృత్యానాం స్వజనస్య చ।
ప్రజాపాలనయుక్తశ్చ నారతిం లభతే క్వచిత్॥ 13-161-160(87780)
యుక్తిశాస్త్రం చ తే జ్ఞేయం శబ్దశాస్త్రం చ భారత।
గాంధర్వశాస్త్రం చ కలాః పరిజ్ఞేయా నరాధిప॥ 13-161-161(87781)
పురాణమితిహాసాశ్చ తథాఽఽఖ్యానాని యాని చ।
మహాత్మనాం చ చరితం శ్రోతవ్యం నిత్యమేవ తే॥ 13-161-162(87782)
`మాన్యానాం మాననం కుర్యాన్నింద్యానాం నిందనం తథా।
గోబ్రాహ్మణార్థే యుధ్యేత ప్రాణానపి పరిత్యజేత్॥ 13-161-163(87783)
న స్త్రీషు సజ్జేద్ద్రష్టవ్యం శక్త్యా దానరుచిర్భవేత్।
న బ్రాహ్మణాన్పరిభవేత్కార్పణ్యం బ్రాహ్మణైర్వృతం।
పతితాన్నాభిభాషేత నాహ్వయేత రజస్వలాం॥' 13-161-164(87784)
పత్నీం రజస్వలాం చైవ నాభిగచ్ఛేన్న చాహ్వయేత్।
స్నాతాం చతుర్థే దివసే రాత్రౌ గచ్ఛేద్విచక్షణః॥ 13-161-165(87785)
పంచమే దివసే నారీ షష్ఠేఽహని పుమాన్భవేత్।
`ఆషోడశాదృతుర్ముఖ్యః పుత్రజన్మని శబ్దితః' 13-161-166(87786)
ఏతేన విధినా పత్నీముపగచ్ఛేత పండితః।
జ్ఞాతిసంబంధిమిత్రాణి పూజనీయాని సర్వశః॥ 13-161-167(87787)
యష్టవ్యం చ యథాశక్తి యజ్ఞైర్వివిధదక్షిణైః।
అత ఊర్ధ్వమరణ్యం చ సేవితవ్యం నరాధిప॥ 13-161-168(87788)
ఏష తే లక్షణోద్దేశ ఆయుష్యాణాం ప్రకీర్తితః।
శేషస్త్రైవిద్యవృద్ధేభ్యః ప్రత్యాహార్యో యుధిష్ఠిర॥ 13-161-169(87789)
ఆచారో భూతిజనన ఆచారః కీర్తివర్ధనః।
ఆచారాద్వర్ధతే హ్యాయురాచారో హంత్యలక్షణం॥ 13-161-170(87790)
ఆగమానాం హి సర్వేషామాచారః శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే।
ఆచారప్రభవో ధర్మో ధర్మాదాయుర్వివర్ధతే॥ 13-161-171(87791)
ఏతద్యశస్యమాయుష్యం స్వర్గ్యం స్వస్త్యయనం మహత్।
అనుకంప్య సర్వవర్ణాన్బ్రహ్మణా సముదాహృతం॥ 13-161-172(87792)
య ఇదం శృణుయాన్నిత్యం యశ్చాపి పరికీర్తయేత్।
స శుభాన్ప్రాప్నుయాల్లోకాన్సదాచారపరో నృప॥ ॥ 13-161-173(87793)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే అనుశాసనపర్వణి దానధర్మపర్వణి ఏకషష్ట్యధికశతతమోఽధ్యాయః॥ 161 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-161-3 జపైర్హోమైస్తథౌషధైరితి ఝ.పాఠః॥ 7-161-5 వర్తయన్ అనుతిష్ఠన్॥ 7-161-8 అలక్షణం కుష్ఠాపస్మారాదివిరుద్ధం లక్షణం॥ 7-161-10 శ్రవాత్ శ్రవణాత్। తం పురుషం। జనాః సాధవః॥ 7-161-15 సంకుసుకో దుర్జనః అస్థిరశ్చ। నిత్యోచ్ఛిష్టః సూచకశ్చేతి క.థ.పాఠః॥ 7-161-17 ఉపసృష్టం రాహుగ్రస్తం॥ 7-161-29 ఉపానహౌ చ ఛత్రం చ ఇతి థ.పాఠః॥ 7-161-39 న రిష్యతే న హింస్యతే॥ 7-161-48 త్రీణి భోజ్యాని। అదృష్టం శూద్రోదక్యాదిభిః॥ 7-161-52 అజ్ఞాతామృతుమతీత్వేన కాముకత్వేన వా॥ 7-161-52 అంతర్ధానే అత్యంతమంధకారే। సంయుక్తే ఇతరేణ స్త్ర్యాదినా॥ 7-161-52 స్నాత్వా వాసో న నిర్ధునేత్ ఇతి। న చైవార్ద్రాణి వాసాంసి ఇతి చ.ఝ.పాఠః॥ 7-161-60 ప్రస్కందయేదన్నశేషం కించిత్త్యజేత్। భుక్త్వా చ మనసాగ్నిముపస్పృశేత్॥ 7-161-61 ఋతం నిఃశ్రేయసమిచ్ఛన్నితి శేషః॥ 7-161-63 ప్రాణాన్నాసాదీన్ ఊర్ధ్వచ్ఛిద్రాణి॥ 7-161-64 అవస్నాతం స్నానజలం। అన్యస్య చాప్యుపస్థానం దూరతః పరివర్జయేత్ ఇతి క.థ.ధ.పాఠః॥ 7-161-65 సావిత్రాణి మంత్రవిశేషాన్। శాంతిహోమాంశ్చ కుర్వీత పవిత్రాణి చ కారయేత్ ఇతి క.థ.ధ.పాఠః॥ 7-161-73 నరిష్యతే హింస్యతే॥ 7-161-74 శిరోభ్యక్తేన తైలేనేతి క.థ.ధ.పాఠః॥ 7-161-75 న చింతయేత్ వేదం॥ 7-161-76 ప్రజాస్తస్యాదదే తథా ఇతి ఝ.పాఠః॥ 7-161-85 మిథ్యాప్రవృత్తేపి సంయగ్వర్తితవ్యం॥ 7-161-90 విపర్యయమౌత్తరాధర్యం। అపదశం దశాహీనం। న చాపదశమేవ చేతి ఝ.పాఠః॥ 7-161-93 ఉపవాసం బ్రహ్మచర్యం॥ 7-161-96 ధర్మేషు శ్రాద్ధాదిషు॥ 7-161-100 వాలేన కేశేన ఉపలక్షితం। పరశ్రాద్ధం శత్రుశ్రాద్ధం॥ 7-161-104 నిరస్య పానీయాదీన్విహాయ। అన్యేషాం భక్షాణాం శేషమన్యస్మై న దేయం॥ 7-161-105 అధికం తోయపానం తు న కర్తవ్యం ఇతి ఙ.పాఠః। శంకాం జీర్యతి న వేతి। దధీతి తక్రం త్వనుపానం కర్తవ్యమేవ। యథేష్టం భుంక్ష్వ మాభైషీస్తక్రం సలవణం పిబేతి తస్య దృష్టార్థత్వోక్తేః॥ 7-161-108 ప్రాణాన్నాసాదీన్॥ 7-161-113 నచ వర్ధకీం ఇతి డ.థ.ధ.పాఠః। నచ నర్తకీం ఇతి క.పాఠః॥ 7-161-121 ఏతే తైలపాయికాదివన్న పాపాయ। అభ్యుదయాయేత్యర్థః। పారావతాదయః సర్వే పక్షివిశేషా ఏవ॥ 7-161-125 శారణికస్య రక్షణార్థినః। తథా నాగరికస్య చేతి ధ.పాఠః॥ 7-161-128 ప్రసాధనం కేశానాం సంస్కారాదికం। పానీయస్య క్రియా స్నానం న నక్తం స్రాయాదితి గృహే రాత్రౌ శిరఃస్నాననిషేధః॥ 7-161-132 పుత్రాః ప్రదేయా జ్ఞానేష్వితి ఝ.పాఠః। జ్ఞానేషు బహుజ్ఞాననిమిత్తం పుత్రా దేయా విద్వత్సు సమర్పణీయాః॥ 7-161-133 కులాత్సత్కులసంబంధేన। నివేశ్యా వివాహ్యాః। లభ్యా లంభనీయాః॥ 7-161-135 తైలాభ్యంజనమష్టంయామితి ఙ.థ.పాఠః। ఆగ్నేయే కృత్తికాయాం॥ 7-161-136 స్వనక్షత్రాద్దిననక్షత్రం యావద్గణయిత్వా నవభిర్భాగే హృతే పంచమీ తారా ప్రత్యరిః॥ 7-161-140 వ్యంగినీం న్యూనాంగీం। వ్యంగికాం విరుద్ధాంగేనాధికేన యుక్తాం। సమార్షా సమానప్రవరాం॥ 7-161-142 అయోని అజ్ఞాతకులాం। వియోనిం హీనకులాం॥ 7-161-150 నాపితోచ్ఛిష్టతా శ్మశ్రుకర్మోత్తరమస్నాతతా॥ 7-161-153 దర్శకో ద్రష్టా॥ 7-161-154 పరివ్రజ్యం దేశాంతరే గంతవ్యం॥ 7-161-157 మాతుః పితుశ్చ పుత్రాణాం కార్యమితి థ.పాఠః॥ 7-161-169 ఆయుష్యాణామా**ష్కరాణాం కర్మణాం। ఉద్దేశః సంక్షేపః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.